BİR KEREDEN BİR ŞEY OLMAZ (Küçük Başlangıçların Büyük Etkisi)

İnsan davranışlarını ve karar alma süreçlerini incelediğimizde, sıklıkla karşılaşılan ve çoğu zaman göz ardı edilen bir psikolojik eğilim mevcuttur: “Bir kere den bir şey olmaz” yanılgısı. Bu ifade, bireylerin küçük, tek seferlik sapmaları, ertelemeleri veya riskli eylemleri meşrulaştırmak için kullandıkları yaygın bir mantık silsilesidir. İlk bakışta zararsız gibi görünse de, bu basit cümle, zamanla birikerek büyük alışkanlıkların, davranış kalıplarının ve hatta krizlerin temelini oluşturabilir. Bu haftaki Köşemde hatalı ve bir o kadar da tehlikeli olan bu sözü ele alacağım. Bu söylemin psikolojik, sosyolojik ve etik boyutlarını ele alarak, küçük adımların kümülatif etkisini ve bu yanılgının bireysel ve toplumsal sonuçlarını inceleyeceğiz. Psikolojik açıdan bakıldığında, "bir kere den bir şey olmaz" düşüncesi, bilişsel çelişkiyi azaltma mekanizmasının bir yansımasıdır. İnsanlar, kendi eylemleri ile inançları arasındaki tutarsızlığı minimize etme eğilimindedir. Örneğin, sağlıklı beslenmeye önem veren biri, nadiren de olsa sağlıksız bir yiyecek tükettiğinde, bu tek eylemi “istisna” olarak etiketleyerek kendi öz imajını korumaya çalışır. Bu durum, George Katona’nın davranışsal ekonomi teorilerindeki “sınırlı rasyonalite” kavramıyla da ilişkilidir; insanlar her zaman en optimal kararı vermek yerine, zihinsel kestirme yolları tercih ederler. Ancak, bu kestirme yol, alışkanlık oluşumunun başlangıç noktasıdır. Davranış bilimciler, alışkanlıkların tutarlılık yoluyla pekiştiğini belirtirler. Bir kez izin verildiğinde, beynin o eylemi yeniden gerçekleştirme eşiği düşer. Bu durum, küçük bir esnemenin uykuya dalma eğilimini artırması gibi, bir kerelik küçük bir ödün vermenin, gelecekteki daha büyük ödünlerin kapısını aralaması anlamına gelir. Sosyal bağlamda, bu ifade kolektif eylemlerin başlangıcını da işaret edebilir. Toplumsal normların veya etik sınırların ihlali genellikle küçük adımlarla başlar. Örneğin, küçük bir yolsuzluk eylemi, eğer yaptırım görmez ve yaygınlaşırsa, zamanla o kurumun veya toplumun normal kabul edilen bir parçası haline gelebilir. Bu, Thomas Schelling’in “eşik modeli” ile açıklanabilir; bir davranışın kabul edilebilirliği, çevredeki benzer davranışların oranına bağlıdır. Bir kişi, “herkes yapıyor” veya “bir kerecik” diyerek kendi eylemini normalleştirdiğinde, aslında o eylemin toplumsal tolerans seviyesini de yukarı çekmektedir. Bu durum, özellikle çevre sorunlarında veya
küçük suistimallerin birikerek büyük sistemik sorunlara yol açtığı alanlarda belirgindir. Bu yanılgının en tehlikeli olduğu alanlardan biri de kişisel gelişim ve erteleme alışkanlıklarıdır. Başarıya ulaşmak, genellikle disiplinli ve tutarlı çabalar gerektirir. Bir öğrencinin bir gün ders çalışmayı ertelemesi, görünüşte önemsizdir. Ancak bu erteleme, her gün kendini tekrar ettiğinde, büyük bir bilgi açığına ve başarısızlığa dönüşebilir. Benzer şekilde, finansal disiplinde, küçük ve düşünülmemiş harcamalar zinciri, bileşik faiz gibi pozitif etki yaratmak yerine, borcun birikimi şeklinde negatif bir bileşik etki oluşturur. Warren Buffett gibi yatırımcılar, küçük kayıpların bile bileşik faiz etkisiyle uzun vadede ne kadar yıkıcı olabileceği konusunda sık sık uyarıda bulunurlar. Bu, eylemlerin büyüklüğünden ziyade, sürekliliğinin önemini vurgular.Etik açıdan değerlendirildiğinde, bu ifade,
vicdanın bastırılması aracı olarak işlev görür. İnsanlar, yaptıkları eylemin ahlaki sonuçlarıyla yüzleşmek yerine, eylemi geçici ve izole bir olay olarak kodlayarak vicdani rahatsızlığı ertelerler. Bu durum, özellikle karar verme anlarında etik muhakemeyi zayıflatır. Eğer bir kişi her seferinde kendi sınırlarını zorlamayı bir kerelik bir istisna olarak görüyorsa, bu sınırların aşındığı ve nihayetinde tamamen yok olduğu bir noktaya ulaşması kaçınılmazdır. Tarih, liderlerin ya da organizasyonların büyük hatalara düştüklerinde, bu hataları genellikle “öngörülemeyen tek bir olay” olarak nitelendirmesiyle doludur; oysa bu olaylar, uzun süredir devam eden küçük ihmallerin veya etik olmayan küçük adımların birikiminin kaçınılmaz sonucudur. Sonuç olarak, “bir kere den bir şey olmaz” söylemi, basit bir rahatlama ifadesi olmaktan çok daha fazlasıdır. Psikolojik savunma mekanizmasının bir parçası, sosyolojik normların kaygan bir zemini ve etik sorumluluktan kaçınmanın zihinsel bir kestirme yoludur. Küçük adımlar, ne kadar önemsiz görünürse görünsün, birikim yasasına tabidir. Birikimin etkisi, pozitif veya negatif olabilir; tutarlı ve olumlu alışkanlıklar büyük başarılara yol açarken, tutarlı ihmaller
veya küçük hatalar kaçınılmaz olarak büyük sorunlara zemin hazırlar. Bireysel ve toplumsal refahın sürdürülebilirliği, bu basit gibi görünen anlarda gösterilen farkındalık ve tutarlılıkla yakından ilişkilidir. Gerçek değişim, büyük bir devrimle değil, her gün yapılan küçük, bilinçli ve doğru seçimlerin sürekli tekrarıyla başlar ve
sürdürülür. Bu nedenle, her “bir kere”nin potansiyel etkisini ciddiye almak, hem kişisel hem de kolektif sorumluluğun temelini oluşturur. Unutmayalım ki ! bütün kötülükler Bir kereden bir şey olmazla başlar.
✓sigara bağımlılığı bir dal içme ile başlar.
✓Alkol bağımlılığı bir yudumla başlar.
✓Madde bağımlılığı bir hap ile başlar.
✓Kumar bağımlılığı ufak ufak oyunlarla başlar.
Yani kısaca bir kereden birşey olmaz diyerek, Kötü alışkanlıkların başlangıçlarına müsade etmeyelim.